Erfrecht en testament bij emigratie: welk recht geldt, en hoe je kiest

Voor wie in een EU-land woont, geldt sinds 17 augustus 2015 Verordening (EU) nr. 650/2012, de Europese erfrechtverordening. Haar hoofdregel, artikel 21: op de erfopvolging is ‘in haar geheel het recht van de staat van toepassing waar de erflater op het tijdstip van overlijden zijn gewone verblijfplaats had’. Wie in Spanje woont en daar overlijdt, laat dus in beginsel een nalatenschap na die naar Spaans erfrecht wordt verdeeld. Dat geldt voor het geheel, dus ook voor wat in Nederland is achtergebleven.

De verordening geldt in de EU-landen op twee na. In haar eigen overwegingen: over Denemarken ‘neemt Denemarken niet deel aan de aanneming van deze verordening’, en over het Verenigd Koninkrijk en Ierland ‘nemen deze lidstaten niet deel aan de aanneming van deze verordening’. Voor die landen, en voor landen buiten de EU, geldt hun eigen internationale erfrecht; dat hebben wij niet nagelezen en het staat hier niet.

Je hoeft het erfrecht van je woonland niet te aanvaarden. Artikel 22 van de verordening: ‘Een persoon kan als het recht dat zijn erfopvolging in het geheel beheerst, het recht van de staat kiezen, waarvan hij op het tijdstip van de rechtskeuze of op het tijdstip van overlijden de nationaliteit bezit’. Een Nederlander in het buitenland kan dus voor Nederlands erfrecht kiezen. De vorm ligt vast: ‘De rechtskeuze wordt uitdrukkelijk gedaan in een verklaring in de vorm van een uiterste wilsbeschikking.’ Wie die keuze wil, zet haar dus met zoveel woorden in zijn testament; een keuze die alleen in je hoofd of in een brief staat, telt niet.

Wat die keuze uitmaakt, hangt af van het woonland. Landen verschillen in wat kinderen en de langstlevende partner dwingend toekomt. Welke dat per land zijn, hebben wij niet bij de instanties nagelezen; vraag het na voordat je kiest, want de keuze werkt twee kanten op.

De verordening gaat over wie erft en volgens welk recht; zij gaat niet over de erfbelasting. Welk land belasting heft over een nalatenschap volgt uit de belastingwetten en de verdragen, en voor Nederland uit de tienjaarsregel: wie de Nederlandse nationaliteit heeft en binnen tien jaar na vertrek overlijdt, laat een nalatenschap na waarover Nederland nog heft. Dat staat in de gids over de erfbelasting na emigratie. Een rechtskeuze voor Nederlands erfrecht verandert daar niets aan.

Na een overlijden moet iemand in een ander EU-land kunnen aantonen wat zijn rol is. Daarvoor is er sinds de verordening één document: ‘Bij deze verordening wordt een Europese erfrechtverklaring ingesteld.’ Zij is bestemd voor erfgenamen, legatarissen, executeurs-testamentair en beheerders van nalatenschappen. Met de verklaring tonen zij hun hoedanigheid aan in een andere lidstaat, bijvoorbeeld bij een bank of een kadaster. Wie haar in Nederland afgeeft en wat dat kost, staat niet in de verordening en hebben wij niet nagelezen.

Drie dingen ontbreken met opzet. Het dwingende erfdeel per land, omdat wij het per land bij de instantie zouden moeten lezen en dat nog niet hebben gedaan. Wat een notaris rekent voor een testament met rechtskeuze, omdat dat per kantoor verschilt en geen instantie het publiceert. En het huwelijksvermogensrecht, dat bij een overlijden eerst aan de beurt kan zijn en onder een andere Europese verordening valt; die hebben wij niet gelezen. De verordening zelf staat op EUR-Lex; de zinnen hierboven komen daar woordelijk vandaan.